Premye fwa mwen tande palede Jean-CLaude Martineau se te an Ayiti, yon dimanch apremidi nan yon pwogram Jean Dominique sou Radyo Ayiti Intè.

Jou sa a, Jean te kòmanse pwogram nan ak yon tèks ekriven an t ap prezante limenm: Pale Moun Nan Nò. Apre tèks sa a li te pase Flè Dizè enpi de twa mizik Carole Demesmin chante.

Nan finisman pwogram espesyal sa a, Jean te di se menm moun ki ekri chante sa yo ki ekri de lòt tèks nou te tande nan kòmansman an; li te tou pwofite di tou ekriven sa a ap viv aletranje. Se sou nòt sa a tou, emisyon dimanch apremidi sa a te fini.

Jean pa te vle pale twòp sou ekriven sa a, ni tou li pa te ka di plis , paske se yon moun ki te ap viv an egzil poutèt gouvènman Divalye yo. Efè Jean te ap chèche a te reyisi tètkale nan sèvo mwen, paske depi lè sa a mwen te ap chèche konnen plis sou kokennchenn gason sa a.

Kèk mwa apre, mwen vin jwenn liv Flè Dizè a nan Libreri La Pléiade, jou sa a, mwen pa te gen kote pou mwen te met kò mwen sitèlman mwen te kontan. Konsa, mwen vin dekouvri plis toujou nan sa ekriven sa a te gen anba plim li.

Kimoun Koralen ye?
Jean Claude Martineau (Koralen) fèt Kwadèboukè jou ki te 28 fevriye 1937 (1) la. Papa li se te moun Jeremi, manman li se te moun Plezans. Kòm pwofesè lekòl riral, toulede te toujou ap vwayaje nan peyi a kote djòb la te voye yo. Konsa, Jean-Claude vin konnen yon pakèt vil nan peyi a; li pase Jeremi, Pòtoprens, Chata bòkote Plezans.

Nan ponmennen toupatou anndan peyi a, li vin pale Kreyòl menm jan ak moun nan Nò paske li te rete Chata, li pale tankou moun nan Sid tou paske papa li se moun zòn nan. Li aprann obsève mannyè ak abitid moun ti bouk kote li te ap viv yo. Li leve kouwè yon tipeyizan, li te plante ak rekòlte latè menm jan ak yo.

Jean-Claude te kòmanse lekòl li Okap, lè fini, li ale kontinye lekòl li Kankòk ak Chata, de ti bouk bò Plezans. Li fini klas li yo nan Lise Tousen, Pòtoprens; apresa li al pran yon diplòm kontab an Ayiti. Nan kòmansman lavi grandèt li, li travay pandan sèt lane nan estasyon radyo kòm animatè "Radio Port-au-Prince".

Janbe Lòtbò Dlo
Jean-Claude Martineau vini Ozetazini an 1962 epi li vin abite Boston. Lè sa a, Boston te gen senk fanmi ayisyen sèlman. Tankou anpil nan nou ki vin bò isit la, li pase anpil "karyè": li te menm vin tounen yon espesyalis nan espedye machandiz lòt kote (shipping). Li te konn anseye kilti ak reyalite ayisyen nan Roxbury Community College anvan yo te vin nonmen li "Atache Kiltirèl" nan konsila Boston nan.

Lè koudeta 1991 la, li janbe al travay nan anbasad ayisyen an nan Wachintonn. An 1994, li tounen an Ayiti kote li te travay nan Televizyon Nasyonal pou prezante pwogram edikasyon yo. Nan mitan ane 2004 la, Jean-Claude retounen Boston epi li di nou li ap travay sou de liv tounèf, li ta renmen mete yo deyò prese-prese.

Angajman Pou Kreyòl La
Jean-Claude Martineau pibliye an Kreyòl, Franse ak Angle. Zèv msye yo pran tout kalite fòm: pwezi, istwakout, chante, istwakont, pyèsteyat... Li ekri nan yon estil senp, san rale-mennen-kase, paske li vle pou moun yo reyalize, san kase-tèt, sa ki ap pase nan peyi a. Kèk moun kritike li pou sa, kote yo di senplisite tèks li yo rann yo twò fasil; petèt moun sa a pa te li epi tande Flè Dizè byen.

Malgre sa yon moun ka di, Martineau se yonn nan ekriven ki fè anpil pou pwomosyon lang Kreyòl la. Li te esplike se nan finisman ane 1950 yo, li te tande powèt Feliks Moriso-Lewa ki te ap di yon powèm an kreyòl epi sa te fè li vin enterese ekri nan lang nan an tou.

Lè li vin antre Boston, li vin monte gwoup "Haiti Culturelle" la enpi li tonbe ekri teyat pou manm yo jwe. Kèk nan tèks nou konnen yo se: Djouman, Restavèk, Dejwe, ak yon adaptasyon tèks Sixto a : Lea Kokoye. Nan yon chita-pale li te genyen ak yon gwoup elèv ayisyen Boston nan dat 6 avril 1989, men sa li te di :"Dapre mwenmenm genyen plizyè rezon pou mwen ekri an Kreyòl:

1. Pou moun ka wè Kreyòl kapab di nenpòt ki bagay e li kapab di li byen, li kapab di li bèl.



2. Nou gen yon mòd an Ayiti, se yon gwoup moun ki pou konn sa yo rele pwezi, ki konn sa yo rele lakilti epi gen yon gran majorite yo iyore. Abitan an, ki nan raje a, li menm se pa pou li bagay sa yo ye, paske se an franse yo fèt, limenm li pa konprann, kidonk li pa ladann. Konsa, si limenm tou li ta anvi ekri, li ta anvi di yon bagay, li pa janm ankouraje pou li di li, paske dapre limenm, si pou li di yon bagay ki bèl, fòk se franse pou li ta konnen.



3. Men poukisa mwen ekri an kreyòl, mwen ekri an Kreyòl, paske mwen pakab ap pale de yon pèp epi pou pèp la limenm pa tande sa mwen ap di de li a. Anplisdesa tou, mwen ta renmen ankouraje lòt moun ki fè lòt esperyans, lòt moun ki soti nan lòt milye e lòt moun ki kapab anrichi esperyans yo ak lang pèp ayisyen an.



4. Anplisdesa, mwen ekri an kreyòl paske mwen twouve se yonn nan pi bèl lang mwen konnen e mwen ap di nou mwen konn de twa lang, men Kreyòl la se pi bèl lang pami yo."



Rès tèks la