ak Jan Mapou---26/02/2007

YOUN SWARE AK CARL FOMBRUN SOU JACQUES ROUMAIN NAN SANT KILTIREL MAPOU

Jan Mapou

Dimanch 18 fevriye youn dat byen bòzò nan kalandiye aktivite kiltirèl nan Sant Kiltirèl Mapou. Depi ane-a derape, Sosyete Koukouy dekrete lapèmanans. Yo deja òganize plizyè konferans e gen plis toujou nan wout. Premye-a te fèt nan mwa janvye-a ak pwofesè Jean-Claude Exulien. Mèt-la te montre wòl pisans mistik yo te jwe nan endepandans peyi-a. Dimanch pase, Ernst Julméus (Degoutan) prezante Gérard Ferrère ki limenm prezante Carl Fombrun pou youn chita koze sou Jak Woumen. Carl konnen Jacques e admire li depi li te 12-an. Li te sitèlman alèz ak Jak li te konn fimen pòy sigarèt li. Carl, di piblik la kibò Jak te fèt, kout prizon ak kout baton li te pran nan men gouvennman epòk la, lekzil epi lanmò msye. Gen plizyè tewori men sa li konnen sèke ofisyèlman yo di li mouri ak siwoz difwa. Te gen plizyè reyaksyon sou kòz lanmò-a. Pwofesè JC Exulien, youn istoryen yo respekte pou travay rechèch-li di daprè enfòmasyon li genyen. Jak mouri ak malarya apre yo te fin maltrete-l nan prizon sou prezidan Vensan. Se pa de revelasyon piblik-la pa te fèt nan moman kesyon yo ki an majorite te plis kòmantè pase kesyon. Gen ki di se anpwazonnen yo te anpwazonnen-l. Madan Joe Thevenin ko-otè liv Odyssée de la Cuisine Haitienne, youn liv li ekri ak Paule Alexis fè temwayaj sou sa li te wè. Li te elèv lekòl kay Mè. Li asiste nan antèman Jak Woumen se deyò, devan legliz-la Monpè parèt li beni kadav la. Jak Woumen te kominis e li te deklare sa pou tout mounn konnen li pa kwè nan Bondye; kidonk, lè antèman Jak, kadav li pa t' resevwa otorizasyon pou rantre nan legliz-la. Se li ki te kreye premye pati kominis ayisyen-an. Li te youn kominis ate.

Lòt temwayaj ankò se toujou Pwofesè Exulien ki deklare Jak te renmen manje diri ak pwa nwa ak ze. (Tout mounn fè yak…)Li di youn jou Nicholas Guillén, youn powèt kiben, zanmi Jak Woumen ri jouk li gen wòkèt lè li wè Jak k' ap kuit youn diri ak pwa nwa ak ze. Lòt temwayaj sèke Jak pa te nenpòt ki ti kominis tètkale, woule-m debò. Li te kwè nan sa li t'ap defann nan. Pitit-pitit ansyen prezidan Tancrete Auguste, li soti nan youn fanmi grandon, boujwa e lè papa-l mouri gen youn temwen nan asistans-lan ki di Jak refize pòsyon nan eritaj yo te ba li-a. Li di: byen sa yo se byen papa-l te pran nan men peyizan yo nan move kondisyon. Li pito mouri pòv pase pou l'ta asepte eritaj sa-a. Carl Fombrum fèmen konferans lan ak fraz sa-a:" Jacques Roumain se youn gran nèg ki kite mak li nan liv li ekri yo. Li kite mak li kon yon militan pou yon lavi miyò, pou jistis pou tout malere sou latè…" Si nou ta renmen li tout konferans sou Jak Woumen-an al nan sit entènèt Carlfombrun.com N'ap jwenn tout enfòmasyon Carl te pataje ak piblik la.

Jou dimanch sa-a Koukouy yo te keyi de bèl mango ak youn sèl kout fistibal. Madan Rolande Thévenin te prezante youn liv rechèch sou kuizin ayisyen-an ki rele Odysée de la Cuisine Haitienne. Li ekri li an kolaborasyon ak Paule Alexis. Rolande se ansyen elèv Elie Dubois ak Ecole Hotelière. Kidonk li se youn dam ki gan dis dwèt li. Men li pa rete la. Li kwaze esperyans li ak Paule Alexis ki te pwofesè an Afrik epi ayode, yo koumanse fè rechèch sou orijin manje lakay yo. E se konsa liv Odyssée de la Cuisine Haitienne nan te parèt nan edisyon Educa Vision nan Florid. Anpil mounn achte liv la

Youn sware wololoy. Marcel Alexis ak Max Piquion ofri piblik la youn konsè bèl mizik folkloric. Nou bat bravo pou prezantatè-yo e nou bay randevou nan de senmenn pou youn lòt aktivite literè nan kad 100èm anivèsè Jacques Roumain nan Miyami ak Sosyete Koukouy

Jan Mapou

=========================================

NOUNOUS : PWEZI KREYÒL AP CHANJE FIGIMichel-Ange Hyppolite ( Kaptenn Koukourouj)

Lenous Suprice, ki pote non <> kòm non vanyan, fèt Fond-des- Blancs. Lè li te gen 6-an, li te rantre Pòtoprens pou li te viv ak manman li epi papa li. Lenous Suprice fè klas primè li ak yon pati nan klas segondè li yo nan Pòtoprens. Anvan menm li te fin konplete klas segondè li yo, li te sètoblije antre Monreyal, nan ane 1976, kote, ansanm ak yon frè, yon sè epi manman li, li te vin rejwenn papa li ki te ap viv nan peyi Kanada depi twa ane.

Nan Monreyal, li te fè rankont ak " Bureau de la Communauté Chrétienne des Haitiens de Montréal (jodi a ki rele Bureau de la Communauté Haitienne de Montréal ) ". Se nan òganis sa a, li te feraye pandan 14 ane, mwens 3 mwa. Se sa tou ki te pèmèt li fè konesans ak Sant N a Rive, ki limenm te mete Nounous an kontak ak alfabetizasyon (youn espesyalite li pral anbrase pita nan Inivèsite Kebèk nan Monreyal, kote li mare youn bakaloreya nan ansèyman lanng ak literati), se sa tou ki pouse li chwazi ansèyman kòm pwofesyon. Nounous ap kolabore ak Sant N a Rive depi 1983, tanto kòm benevòl, tanto kòm anplwaye (fòmatè alfabetizasyon, manm konsèy administrasyon, anseyan nan franse lanng segonn).

Kounyeya Nounous ap travay nan " Commission Scolaire de Montréal " la, nan sèvis pou etidyan granmounn yo. Anvan li te rive anseyan, li te travay nan animasyon pou jèn (nan kan pandan peryòd ete, kote li te konn fè atelye literè, eks.). Nounous te travay tou nan youn restoran ak nan de manifakti (se nan younn nan manifakti sa yo, li te rankontre yon kanmarad powèt, Kaptenn Koukourouj, youn zanmi, jouk kounouye la a, apre 25 lane, ki kenbe kontak byen djanm avèk li, menm si yo pa pe viv pre younn ak lòt. Men, depi w tande koze literati a pran chè, sitou lè nèg pa li desann Monreyal, kit nan telefòn, kit sou entènèt, fòde yo pale kanmenm.

Lè nou te mande Lenous Suprice pouki sa li ekri? Li te reponn : " Si m'rive, jan m kapab, ekri kèk tèks nan domèn literati, m kwè se akòz youn bezwen m'genyen pou di sa k fè-m plezi, k' ap toumante-m, pataje sa m'santi ki sezi-m ak lòt mounn, di zòt mwen renmen li oubyen li deranje-m , eks. Ou tousenpman pou seye di sa m'pa ta janm sipoze ki ta ka soti nan lide-m. Demach ekriti-a, pou mwen, sanble tèt koupe ak libète : Toulede, se pa kado yo fè pèsonn yo, si ou vle rapousuiv yo, se youn desizyon pou ou pran, se youn jefò ou dwe konsanti fè… Paske, alabaz yo toude (petèt gen youn ki ka pi egzijan pase lòt la), gen anpil syè ki pou koule anvan pou rekòlte sa ki te simen… Travay sila-a, li ka menm kondi youn moun sou wout dekourajman, sitou lè se mounn ki prese rive anvan lè, tèlman li anpil, sitèlman gen kloti, pafwa, pou fè, pou defèt ladan…

M kwè tou, si m'rive ekri kèk ti koze, se paske m'renmen gade konpa, gade pa mo yo ap lage atè anba kò mizik lèt ak son yo, andedan lasal manzè yo bay pou lanng nan (kit se kreyòl, premye mizik m'te tande epi m'renmen koute toujou nan vi-m, kit se franse, dezyèm mizik yo te prèske fòse m'koute, lè m'te pi piti, men, kounouye-a m'ap seye wè ki jan pou m'ta koute li ak pwòp volonte pa mwen. "

Nounous te fè nou remake tou, si li kontinye pèsevere nan domèn nan, li kwè li dwe remèsye youn pwofesè literati li te kontre, apati youn kou pwezi, nan CEGEP du Vieux- Montréal. Pwofesè sa-a te rele René Gourd. Kontrèman ak sèten pap nan literati-a (ou ta di tout kote, pa sèlman lakay…), sila yo ki pafwa panse se yo sèl ki ka ou ki konn chante mès literè pase tout mounn, pwofesè sa-a, te pran tan, devan travay youn debitan, pou li te bay Nounous bourad li te bezwen pou li ale pi devan, kote imaj yo fè nich, nan pyebwa langay li, anndan rakbwa manzè pwezi…

Nan pale nou ak Nounous, li rakonte nou : " Si m'kontinye pèsevere nan domèn nan, m'dwe voye youn gwo remèsimsan tou pou jounal Haiti- Progrès, kote, pou premye fwa, an 1983, ki te pibliye kichòy m'te ekri. Si zak sa-a pa te poze, nan sikonstans sa te fèt la, pou sa li te pote pou mwen lè sa-a, si jounal la pa te pibliye tèks la, petèt se ta sèl tèks m'ta ka ekri pou tout vi-m…"

Nounous fè nou konnen lè li ap ekri, li pa santi pyès lide konpetisyon pase nan tèt li. Li pa gen ankenn anvi goumen ak pèsonn mounn, kit li blan, nwa, wouj oubyen san koulè, pou okipe ankenn plas nan kèlkilanswa podyòm nan. Sa ki pi enteresan pou li, se di sa li gen pou li di-a, jan lide li di-l, san pèmisyon ni pè ni pap. Li vle gade manzè libète k ap taye banda li sou kokenn bit sa-a li rive fè-a ak sèlman kèk grenn lèt alfabè lanng li ap sèvi-a…(ASUIV)

Michel-Ange Hyppolite ( Kaptenn Koukourouj)
Manm Sosyete Koukouy Kanada-Otawa