Max Manigat te fè REKA lonè voye yon kopi liv "Mots Créoles du Nord d"Haiti" ba li. Soutit liv la se "Origines-Histoire-Souvenirs". Kouzen Mapou te deja prezante liv la ak tout lotè li nan yon atik ki te parèt nan Ti Gout Pa Ti Gout eke nou te repwodui sou sit REKA a deja. Kidonk mwen menm, Lionel Hogu, ki te resevwa liv la nan non REKA, enpi ki te gen chans li li anpremye pral separe ak nou enpresyon pèsonèl li sou liv la, mwen pa pral repete enfòmasyon nou konnen deja.

Lè yon moun louvri liv la, ou ta gen enpresyon se yon diksyonè ou gen nan men ou nan fason Max prezante li a. Akote chak mo ou jwenn yon tèks ki esplike sans mo a, istwa mo a ak lòt istwa tou ki konekte ak mo a nan rejyon Nò a. Men Max defann tèt li alapapòt kote li ekri " Liv sa a pa gen okenn pretansyon syantifik ". Sepandan liv la ap chèche kraze baryè atifisyèl moun save yo mete ant yo menm ak pèp k ap viv nan peyi andeyò a. Yon lòt objektif liv la se montre diferans ki gen ant pale moun nan Nò ak sila ki ap viv nan rès peyi a. Li chèche konnen tou ki kote kèk mo soti dapre istwa peyi a ak latriye pèp ki pase sou tè a: endyen, panyòl, angle, divès kategori franse elatrye, san bliye fon afriken kèk moun ta gen tandans bliye. Max pa eseye ekri sou tout mo ki egziste nan vokabilè moun nan Nò yo, kèk moun rele Kapwa, pou yon senplifye tèm nan; Max chwazi mo ki ra, ki pa gaye nan Pòtoprens ak lòt kote yo.

Avantaj prezantasyon diksyonè a bay seke yon moun ka li liv nan lòd li vle. Mwen pat chita pou m te li liv sote nan paj en jouk mwen fini nan dènye paj la ki se paj 371. Mwen te pran liv la lè mwen pral kay doktè, kote mwen konnen mwen pral pasyante anpil paske se pasyan yo rele m lè mwen ale nan randevou yo; mwen pran liv la ak mwen lè mwen pral nan garaj pou fè travay nan machin mwen. Nan toulede ka yo, mwen gentan pou m feyte liv la li sa mwen renmen, li sa ki tonbe anba je m. Mwen pa janm fache lè yo rele m paske mwen te pèdi nan lekti, mwen toujou gen tan fini sa m t ap li a. Malgre serye liv la, yon moun ka li li fasilman, ak anpil plezi .

Magre tout admirasyon mwen ak satisfaksyon mwen jwenn nan "Mots Créoles du Nord d"Haiti", mwen dwe mete de ti bemòl nan kontantman mwen an.

Premye bemòl la se nan lang liv la parèt la. Tout moun ki pwòch mwen konnen rezèv mwen chak fwa mwen wè yon liv ki ap palede Kreyòl an Franse oswa Angle. Mwen toujou regrèt chans lang manman nou an pèdi kote li ta ka vanse nan domèn literati Kreyòl la lè ekriven ak editè deside pibliye yon liv nan lang etranje. Men nou dwe fè tèt nou yon rezon tou paske si ekriven an vle vann de-twa liv enpi espere yon kantite moun plis pase yon douzenn fanatik Kreyòl li liv la, se nan yon lang moun li fasil pou li edite. Konsa m ap reziyen m enpi mwen espere Max Manigat oubyen nenpòt lòt moun, ak lapèmisyon Max, ta kapab mete liv la an Kreyòl tou pi yon jou.

Dezyèm bemòl la se atik byen long (5 paj) oswa antre (se pa konsa yo rele sa nan diksyonè) Manigat fè pou Robèr Kòks. Manigat fè tout moun sonje Kòks se te yon gwo awousa dwèt long siperyè, mwen pa kwè desandan msye yo, si li te genyen, ap twò kontan deske mefè zansèt yo a vin tounen kounyeya dokiman ekri menmsi se te yon bagay tout moun te okouran nan pale. Yon lòt pa, Max prezante makout Kòks tankou yon bon nèg ki te gen kè-nan-men lè li te chèf, li bay egzanp kote li menm te benefisye favè Kòks, enpi pwòp papa li te sove anba move tray grasa msye. Men nou konnen jan Ayisyen se moun ki panse tou dwèt, se sa ou se pa sa; ka gen moun ki ka di se dedwane Max ap eseye dedwane makout yo nan yon moman Divalye ap pran mikwo pou li fè diskou pou pèp ayisyen ak lòt tanttativ ansyen makout ap fè tou anmenmtan. Nou konnen nan ka Max Manigat se pa vre, men kèk ane pi devan nou pa ka sèten sou fason yon moun ka pran sa magre prekosyon Max pran pou li di mo makout ak bon nèg, kè imen pa mache ansanm.

Max Manigat ap Okanada nan selebrasyon 6èm Mwa Kreyòl nan Monreyal (vityèlman). Mwen envite tout moun ki kapab ale tande Kouzen Max Manigat, men sitou achte yon "Mots Créoles du Nord d"Haiti" paske se yon manmanpenmba dokiman ki dwe sèvi kòm yon referans pou tout moun ki enterese ak istwa pèp ayisyen ak tout lang li a . Dat la se vandredi 19 oktòb 2007 apati 6zè nan aswè nan lokal "Association des Enseignantes et Enseignants Haïtiens du Québec" (AEEHQ), 419, rue St-Roch, Parc Extension - Tél. 514 273-6236. N ap jwenn plis enfòmasyon nan www.moisducreole.com

*Nòt ki soti nan liv la: Nan tan lontan, yon moun byennelve te toujou dwe sèvi ak espresyon "respè" oswa "o respè" apre li te fin di yon gwo mo.

Lionel Hogu