bel_antre
ekriven lektiaprann
martineau

Ak Lionel Hogu



Feliks Moriso-Lewa
Mercedes F. G.
J-C Martineau
Rudolph Muller
Mirvil
mile-Clestin M.
Keslbrezo
Manno Ejn
Frantz Wainwright
Lenous Suprice
Jan Mapou
Michel-Ange H.
Pierre Vernet

Premye fwa mwen tande palede Jean-CLaude Martineau se te an Ayiti, yon dimanch apremidi nan yon pwogram Jean Dominique sou Radyo Ayiti Int.

Jou sa a, Jean te kmanse pwogram nan ak yon tks ekriven an t ap prezante limenm: Pale Moun Nan N. Apre tks sa a li te pase Fl Diz enpi de twa mizik Carole Demesmin chante.

Nan finisman pwogram espesyal sa a, Jean te di se menm moun ki ekri chante sa yo ki ekri de lt tks nou te tande nan kmansman an; li te tou pwofite di tou ekriven sa a ap viv aletranje. Se sou nt sa a tou, emisyon dimanch apremidi sa a te fini.

Jean pa te vle pale twp sou ekriven sa a, ni tou li pa te ka di plis , paske se yon moun ki te ap viv an egzil poutt gouvnman Divalye yo. Ef Jean te ap chche a te reyisi ttkale nan svo mwen, paske depi l sa a mwen te ap chche konnen plis sou kokennchenn gason sa a.

Kk mwa apre, mwen vin jwenn liv Fl Diz a nan Libreri La Pliade, jou sa a, mwen pa te gen kote pou mwen te met k mwen sitlman mwen te kontan. Konsa, mwen vin dekouvri plis toujou nan sa ekriven sa a te gen anba plim li.

Kimoun Koralen ye?

Jean Claude Martineau (Koralen) ft Kwadbouk jou ki te 28 fevriye 1937 (1) la. Papa li se te moun Jeremi, manman li se te moun Plezans. Km pwofes lekl riral, toulede te toujou ap vwayaje nan peyi a kote djb la te voye yo. Konsa, Jean-Claude vin konnen yon pakt vil nan peyi a; li pase Jeremi, Ptoprens, Chata bkote Plezans.

Nan ponmennen toupatou anndan peyi a, li vin pale Kreyl menm jan ak moun nan N paske li te rete Chata, li pale tankou moun nan Sid tou paske papa li se moun zn nan. Li aprann obsve manny ak abitid moun ti bouk kote li te ap viv yo. Li leve kouw yon tipeyizan, li te plante ak reklte lat menm jan ak yo.

Jean-Claude te kmanse lekl li Okap, l fini, li ale kontinye lekl li Kankk ak Chata, de ti bouk b Plezans. Li fini klas li yo nan Lise Tousen, Ptoprens; apresa li al pran yon diplm kontab an Ayiti. Nan kmansman lavi grandt li, li travay pandan st lane nan estasyon radyo km animat "Radio Port-au-Prince".

Janbe Ltb Dlo

Jean-Claude Martineau vini Ozetazini an 1962 epi li vin abite Boston. L sa a, Boston te gen senk fanmi ayisyen slman. Tankou anpil nan nou ki vin b isit la, li pase anpil "kary": li te menm vin tounen yon espesyalis nan espedye machandiz lt kote (shipping). Li te konn anseye kilti ak reyalite ayisyen nan Roxbury Community College anvan yo te vin nonmen li "Atache Kiltirl" nan konsila Boston nan.

L koudeta 1991 la, li janbe al travay nan anbasad ayisyen an nan Wachintonn. An 1994, li tounen an Ayiti kote li te travay nan Televizyon Nasyonal pou prezante pwogram edikasyon yo. Nan mitan ane 2004 la, Jean-Claude retounen Boston epi li di nou li ap travay sou de liv tounf, li ta renmen mete yo dey prese-prese.

Angajman Pou Kreyl La

Jean-Claude Martineau pibliye an Kreyl, Franse ak Angle. Zv msye yo pran tout kalite fm: pwezi, istwakout, chante, istwakont, pysteyat... Li ekri nan yon estil senp, san rale-mennen-kase, paske li vle pou moun yo reyalize, san kase-tt, sa ki ap pase nan peyi a. Kk moun kritike li pou sa, kote yo di senplisite tks li yo rann yo tw fasil; pett moun sa a pa te li epi tande Fl Diz byen.

Malgre sa yon moun ka di, Martineau se yonn nan ekriven ki f anpil pou pwomosyon lang Kreyl la. Li te esplike se nan finisman ane 1950 yo, li te tande powt Feliks Moriso-Lewa ki te ap di yon powm an kreyl epi sa te f li vin enterese ekri nan lang nan an tou.

L li vin antre Boston, li vin monte gwoup "Haiti Culturelle" la enpi li tonbe ekri teyat pou manm yo jwe. Kk nan tks nou konnen yo se: Djouman, Restavk, Dejwe, ak yon adaptasyon tks Sixto a : Lea Kokoye. Nan yon chita-pale li te genyen ak yon gwoup elv ayisyen Boston nan dat 6 avril 1989, men sa li te di :"Dapre mwenmenm genyen plizy rezon pou mwen ekri an Kreyl:

Pou moun ka w Kreyl kapab di nenpt ki bagay e li kapab di li byen, li kapab di li bl.
  1. Nou gen yon md an Ayiti, se yon gwoup moun ki pou konn sa yo rele pwezi, ki konn sa yo rele lakilti epi gen yon gran majorite yo iyore. Abitan an, ki nan raje a, li menm se pa pou li bagay sa yo ye, paske se an franse yo ft, limenm li pa konprann, kidonk li pa ladann. Konsa, si limenm tou li ta anvi ekri, li ta anvi di yon bagay, li pa janm ankouraje pou li di li, paske dapre limenm, si pou li di yon bagay ki bl, fk se franse pou li ta konnen.
  2. Men poukisa mwen ekri an kreyl, mwen ekri an Kreyl, paske mwen pakab ap pale de yon pp epi pou pp la limenm pa tande sa mwen ap di de li a. Anplisdesa tou, mwen ta renmen ankouraje lt moun ki f lt esperyans, lt moun ki soti nan lt milye e lt moun ki kapab anrichi esperyans yo ak lang pp ayisyen an.
  3. Anplisdesa, mwen ekri an kreyl paske mwen twouve se yonn nan pi bl lang mwen konnen e mwen ap di nou mwen konn de twa lang, men Kreyl la se pi bl lang pami yo."

Zv ak Piblikasyon Jean-Claude Martineau (Koralen)

Men kijan Michel-Ange Hyppolite prezante travay Koralen: Jean-Claude Martineau (Koralen) pa ekri tks flanm, tks misil, poutan liv ki rele "Fl Diz" a (1982) gen youn dal tks k'ap denonse yon sistm, yon gwoup moun, yon sosyete. Se ka "Tlson", p. 60, "Fl Diz", p. 22, "Kamelo", p. 32 eksetera. Sepandan, pa gen moun ki kab klase yo nan kategori Zwing paske yo ap lonje dwt sou maleng ki nan sosyete nou an epi ki dwe geri. Mesaj Koralen yo pase nan yon fm ki pmt nou klase yo nan kategori "Istwakont". Sa vle di yon istwa ki gen asp bay moral pou pmt moun pran konsyans epi pwovoke chanjman. .... Men gen yon travay Koralen f avk lanng kreyl la nan fason li chwazi mo li yo ki bay "Fl Diz", dapr noumenm, yon wot sou tout lt liv ki part nan ane 1980 yo. Koralen konn kijan pou li al chche mo jis ki kapab f nou ri, kriye, osnon reflechi. Misye konn svi ak bl imaj, men se pa sou blte imaj yo fs pwezi li chita. Fs travay li kaye nan talan misye pou li f kd sansib nou tresayi. Istwakont Koralen yo rime epi msye toujou fini yo ak youn pansemoral. "Fl Diz"

Jean-Claude Martineau f pati yon kategori ekriven ki li tks yo pou piblik la tou. Men jan Michel-Ange Hyppolite palede mouvman sa a. : " Nan tan lontan lodyans te konn bay an fanmiman anndan kay osnon nan lakou. Men, avk pwogr teknoloji yo, kote lodyans sou plak vinil, kast epi sidi, tout yon vil kab tande menm lodyans lan anmenm tan. Yon moun ki kab rantre nan kategori lodyans sou plak ak kast, se Koralen. Men tou, gen yon ti diplis nan lodyans li yo. Yo rantre nan yon kategori ki rele istwakont paske anpil nan lodyans Koralen yo fini avk yon leson osnon yon panse moral. Km lodyans Koralen yo gen kadans epi liypwezi yo fini ak silab ki gen menm son, sa vin mete lodyans li yo nan kategori pwezi.

Sa lt moun di sou Jean-Claude Martineau

Koralen bat rek nan Telson, kote li denonse malontete politisyen ayisyen, nan Sjan Twapa kote li montre yon bouwo lapolis, souvni timoun nan mn f chanje tout plan malveyans li nan Restavk, yon pysteyat tout fanmi ayisyen ki gen domestik ta dwe w...(Feliks Moriso-Lewa)

Si nan literati franse-a, Franswa Malb te siprann lasosyete nan mete ld nan dezd... Sanba ki rele Koralen an, bon kont nan lang Kreyl Ayisyen-an, dekouvri youn ja plen kawolis: konfeti dyaman pou youn pwezi kreyl wdpte nan literati natif-natal la... (Jan Mapou)

Kit nan fm, kit nan fon, zv Koralen pote esans natifnatal tou pi kilti peyi nou an. Si gen yon atis ki konn f enspirasyon li, itilizasyon plim, machinatape ak dinat respekte nm lakay, san poutan chouchoute anvlopman, se Koralen. Savalouwe Koralen! (Yvon Lamour)

Te genyen ti Roro, te genyen Sixto, vin genyen Martineau; pawl pale, tamtam pote koze marye a son listwa youn sosyete yon pp nan souf youn sanba ki ap mennen nanm nou bouloze chak fwa lekzil chche maspinen k nou ak lapenn. Enspirasyon ou pa rv oun sanba, men rl vwa youn pp. Kout chapo pou ou Koralen. (Gary Daniel)

Koralen, yon sanba rakont, yon lirisis ki maknen listwa pou rakonte kont ak istwa ki zegwifye, dantele nan kilti lakay. Km langaj se zam, se zouti kominikasyon, Koralen svi av li pou li melanje vwa ak kreyativite li pou li f pase yon vizyon, yon asp moral ki ankre nan lit demokratik ak resp lakilti. Li se yon vwa enptan nan transandans konesans ak nan gad asp oralite rakontay ki chita nan matris flkl nou , ki se youn nan aksan fs idantite nou. Nan literati nou, Koralen se yon fl soly. (Patrick Sylvain)

F youn lomeyans an de tan twa mouvman pou youn sanba ki simayen sitlman bl fl nan jaden legzistans nou se konw ou ta mande youn mounn monte nechl syl pa do. Koralen pa youn atis fasil pou snen. Mouche jwe sou twp teren. Gen de l, nou kontre bab pou bab ak li sou gazon pwezi. Se plezi! Youn plezi ak "P" majiskil ki plwaye k-n tankou youn fy papye-kadriye l l'ap depltonnen lavi fr-n ak s-n yo douvan je nou. Youn lavi ki vlope nan ranyon, k'ap viv areb LAVI. Gen lt l, se sou bitasyon kominikasyon oswa korid teyat, mizik ak fim dokimant nou sote sou li.

Se flanm! Se sewm! Youn sewm! Youn sewm ki dezonbifye konsyans nou sitlman byen, nou rive dekouvri lamerik youn chaloska k'ap pilonnen rv nou. Klkilanswa teren rankont nou ak Koralen, nou pa janm soti pdan. Poutt sa, nou di-l: Chapo ba! (Frantz Minuty)

Men kk paj nan liv Koralen yo
Ayiti Demen
Fl Diz 1
Fl Diz 2
Fl Diz 3
Fl Diz 4
Tlson 1
Tlson 2
Tlson 3
Tlson 4


Men sous nou te konsilte pou ekri tks sa a:
* Martineau Jean-Claude, 1982: "Fl Diz"; Marika Roumain, New York; 88 p.
* Koralen (Martineau Jean-Claude), 1991: "Pwezi-Kont-Chante"; Editions Libte, Delmas; 94 p.
* Martineau Jean-Claude, san dat: "Pwezi ak Istwa" (kast)
* Martineau Jean-Claude, plak referans LP3334 Stereo, san dat: "Fl Diz"; JEANMAR Records
* Hyppolite Michel-Ange, 2000: "Listwa Pwezi Kreyl Ayiti -es"; Edisyon Production Koukourouj, Ottawa; 265 p.
* Fy papye pwogram "Omaj ak Selebrasyon" Asanble Atis Ayisyen nan Massachusetts yo te ganize anlon Jean-Claude Martineau (Koralen) nan dat 5 ak 6 avril 1997 nan Boston.
* Anrejistreman kast yon chita-pale Jean-Claude Martineau te f nan dat 6 avril 1989 ak elv ayisyen ki te nan lekl "English High School" nan Boston.
(1)Asanble Atis Ayisyen nan Massachusetts, tandiske Marika Roumain di li ft 27 janvye 1937 nan entwodiksyon liv Fl Diz a (1982).


designed by E. Etienne --- copyright 2008 | REKA| all rights reserved