Jean-Robert Placide

Keslèbrezo kreyatè estil lomeyans

Keslèbrezo fèt Dammari. Se yon

sanba militan ki ap viv nan Monreyal ( Kanada ) depi nan ane 1980. Li diplome nan domèn Syans Politik ak yon espesyalizasyon nan administrasyon piblik (Inivèsite Kebèk, Monreyal). Li diplome nan domèn Syans moùn , relijyon , etik, filozofi, teyoloji ak yon espesyalizasyon nan edikasyon entèkiltirèl (Inivèsite Chèbwouk).

Keslèbrezo kòm animatè radyo milite nan mouvman an favè entegrasyon. Li batay kont diskriminasyon nan endistri taksi nan Monreyal. Kòm jounalis, li pibliye anpil atik nan magazin ak nan jounal li t'ap dirije yo. Kòm editè, li responsab Edisyon Lagomatik ki ap fasilite piblikasyon zèv kreyolis ayisyen yo sitou.

Kòm atis ekriven, sanba keslèbrezo pibliye liv atistik ak liv syantifik tankou :

Maskilanje , 1987 - 2006, 140p. Yon dokiman ki makefoto sitiyasyon sosyal la, politik la ak relijyon an nan peyi Ayiti, anvan 7 fevriye 1986 la. Yon lomeyans ki mete an aksyon 2 pèsonay ki reprezante 2 echantiyon klas sosyal rich ak pòv anndan peyi a jouk yo rive nan moman dechoukay la.

Patou 3 , 1991, 60p. Yon swasantèn tèks ki klere lanmou, fè zekla sansasyon djayitouche moùn nan fondèt sans yo. Toupre swasant lomeyans ki trase yon vèvè pou pwoteksyon lafanmi, pwoteksyon lanmou manman papa pitit.

Plofil no 1 , 1988, 60 p. Yon plakèt swasant tèks ki di swasant lomeyans sosyal-politik.

Parantèz ,1988, 60 p. Yon lòt swasant tèks. Egal, swasant lomeyans ki fè dantèl nan bebidòl reyalite sosyal ak reyalite lafanmi sanba a ak lòt ki ta ap sibi menm reyalite a.

Plofil # 2 , 1990, 60 p. Swasant lomeyans sosyal-politik.

Plofil 3,2,1, 1997 - 2005, 142 p. Yon konpilasyon Plofil ki repoze kesyon sou lavi ak lènmi lavi a. Yon krèy lomeyans angaje : nou nan dlo, pa gen kache lonbrik.

Sansmo-1 , 1997, 33 p. Yon vokabilè 3 lang : kreyòl, franse, angle, pou tout apranti, tout novis ki vle dekouvri lòt tèm ak lòt sans mo nan kreyòl la.

Sansmo-2 ,1998, 33 p. Yon vokabilè 2 lang : kreyòl, franse, nan lòd alfabè kreyòl la ki ka ede nan tradiksyon osnon nan ekri lang lan pi byen.

Viv , 2005, 142 p. Yon konpilasyon lomeyans byen ranje, byen moute pou lavi ka viv san pran souf. Viv tankou moùn ki pran gou nan lavi toutbon vre a.

Lè nou konsidere detay ki bay sou rekèy yo, anwetan Maskilanje ak Sansmo yo, tout lòt 6 liv keslèbrezo yo rantre nan kategori Lomeyans. Ann tabli sou mo lomeyans lan.

Lomeyans

Lomeyans se youn mo kreyòl afro-ayisyen ki soti Lafrik Ginen. Lomeyans se rezilta transfòmasyon fonetik yon espresyon nan lang Fon : ( xo mlan ), ki ka dekonpoze kon sa : ( xo = pawòl ; mlan = lwanje, site, resite tit non ( vanyan ) fanmi yon moùn ). Donk, ( xo mlan ) vle di ( pawòl pou lwanje, pou glorifye non vanyan ). Cf. Segurola ( 1963 ). Se poutèt sa mo lomeyans lan nan kreyòl la gen sans pawòl pou lwanje, pou onore, pou rann omaj lareverans …

Poudayè, Keslèbrezo bay lomeyans lan menm sans la tou nan literati kreyòl la. " Youn lomeyans kapab rann lomaj lareverans tankou tou, li kapab youn bon jan ba-savon damann pou lave anpeze nenpòt ki move sije, nenpòt vakabon malfektè … " Se pawòl sanba keslèbrezo ekri nan Plofil # 2, p. 9.

Gen diferans ant lomeyans ak ochan. Pami diferans ki genyen ant lomeyans ak ochan, nou kapab di ochan toujou rete nan youn sans pozitif, tandiske youn lomeyans kapab ni pozitif ni negatif tou. Aspè negatif sa a, nou jwenn li nan rasin youn espresyon nan lang Fon mlan mè utu , ki vle di : lomeye kò youn moùn. Lomeyans ki ap derespekte moùn. Se poutèt sa, kòm dezyèm sans, mo lomeyans lan gen sans joure moùn, salanbe moùn. Se youn fòm lomeyans ki joure, derespekte yon moùn nan fè konparezon ak kèk pati nan kò moùn nan ( cf estetik jouman nan kilti kreyòl la ). Nan sans sa a, yo lomeye yon moùn pou manke li dega. Se pou sa tou, kòm diferans ant de mo sa yo nan kilti vodoun an, ochan pa derespektan, se sèl lomeyans ki kapab swa lwanje, chante kantamwa oubyen non swa salanbe, iwonize yon moùn (cf. keslèbrezo, Plofil n 2, p. 9 ).

Lomeyans nan oralti

Nèg sòti Ginen tonbe Ayiti, pawòl lajounen tounen pawòl nan nuit. Konsa, lomeyans pou wa tounen lomeyans pou lwa. Apre 500 zan, jodi a, se houngan, hounbòn ak hounsèvan ki pratike lomeyans mistè vodoun yo. Epi lomeyans pou lenmò vin fèt sèlman nan veye lanmò. Epitou, pita, sitou avèk kolonizasyon an ki vini avèk tradisyon militè blan Ewòp yo, lomeyans pou zotobre osnon yanvalou pou youn pèsonaj enpòtan vin tounen ochan, ochan nan bann rara. Men kòm salitasyon Lafrik Ginen pa janm fèt san lomeyans, sètadi san rann omay lareverans bay moùn yo ap salye a, ochan vin melanje ak lomeyans nan dans rara adjanoumele. Konsa Ayiti, Lomeyans nago tounen rara ki se youn eritay tradisyon Nago Yowouba. Kididonk, an pratik, Rara Nago Yowouba, se menm lomeyans Ginen Dawome a.

Lomeyans nan literati ekri

Depi nan Ginen aktivite lomeyans, ak griyo* yo, ap layite pwodiksyon literè nan tout aktivite sosyal yo. Itilizasyon lomeyans lan nan sans sa a pral boujonnen youn krèy lomeyans tou nèf sanmba/simidò/lomyansè pral fè eklate tankou fedatifis pidetwal nan Pwezi kreyòl la. Se konsa, jounen jodi a, nou jwenn Keslèbrezo ki ap blayi pwezi Lomeyans nan literati kreyòl Ayiti a.

Nan Istwa Pwezi kreyòl ( 2004 ), Mikèlanj Ipolit di se Keslèbrezo ki papa Lomeyans lan. Men se depi byen anvan, aspè chante lwanj lan te parèt nan zèv plizyè lòt otè, lòt ekritè. Lè nou konsidere aspè sa a ( chante lwanj ) lan, nou ka konstate plizyè ekriven nan twazyèm peryòd literati a te deja konn ap fè lomeyans anndan literati kreyòl la. Nan youn lòt fason nou ta ka di, sanmba/simidò/lomyansè ap fè lomeyans anvan menm teyori modèn (nou an) sou lomeyans Keslèbrezo yo te pran lari.

Konsa, nou ka trouve Paul Laraque ap fè lomeyans pou lwanje osnon pou chante lanmou Mariana ( cf. kòmantè Maximilien Laroche sou Paul Laraque ). Nou ka panse René Depestre ap lomeye lè li te konpoze tèks " poème - mystère vaudou " li a ( cf. kòmantè Lilian Pestre de Almeida sou René Dépestre ).

Men, malgre tout sa, pou nou vin dakò ak Mikèlanj, se Keslèbrezo ki bay lomeyans lan plas li genyen jounen jodi a anndan literati kreyòl la. Ak estil pwezi (estil ekriti ) lomyansè Brezo ekri yo, Lomeyans lan chita byen bwòdè kòm youn fòm literè nèftalin nan literati kreyòl la.

Men kèk echantiyon tèks lomeyans keslèbrezo yo

Lomeyans pou youn bèl ti zanj Anji

Ti vwa dous ou a se siwèl
Se repondonng lasous dlo fre
K'ape koule sou wòch galèt
Andire ta gen kribich k'ape swave anba yo

Ti bri souf ou se vyolon
Se kalinda van an
K'ape bat nan branch flanbwayan
Andire ta gen zwazo k'ape fè nich sou yo

Ti tete ou se de biblo
Se de mèvèy, de ti joumou oswa de ti melon
K'ape boujonnen anba fèy
Andire ta gen siwo k'ape koule sou yo

Ti bouch ou …
Bouch ou se yon mèvèy
Se de moso kayimit
De bèl tranch zaboka vyolèt
Osnon
Moso sapoti rat ap manje sou pye
Andire tmoùn kou ti bèt
Ta nan goumen pou souse li

Ti ranch ou se lawoulèt
Se yanvalou k'ap louvwaye
Ou ta di batiman lakòt sou lanmè Jeremi

… woule woule ou !

Andire ou ta ka ban mwen toudisman …
( Viv, p. 12 )

Lomeyans pou yon ti kont krik krak
Dizon

Ou se alevini-fè-m-bèl
Eskanpe lavi m'
Mete m' konpè kòk

Ou se dlo kanpe kin
Founi asko mwen
Pou m' ka nan sik san souf

Ou se pitipiti-plen-kay
Klere kounouk mwen
Pou m' sa fè lafrans

Ou se doktè m'al chèche
Geri bosko m' nan gou m'
Pa plede ap rive anvan m'

Ou se kaptenn dèyè pòt lespwa m'
Balewouze m' klin
Fè kay mwen tifi

Epitou pa bliye pase pran m' mennen m' Ozanana
Ban m' pennsik pou dejene m'
M' a pase chache ou pou soupe m' !
( Vviv, p. 135 )

Lomeyans pou laras

Grad minimòm pou noutout
Grad minimòm nan souple !
Mepriz la twò fyèl
Jenerasyon sa a p'ap bwè l'
Li twò kri
Li manke tchil
Ise mwen tikal
Tikal pi wo
Kenbe tout kòb
Jwe tout gwo wòl
Men respekte moùn nan Grad minimòm nan !
Pou ou jwenn lapè
Pou nou jwenn respè
Kit ou se tèt gwo ras gwo klas
Tout lòt se pye fatra baton
Tout kò a mande Grad minimòm nan !
Abraam move li di ase!
Ou batize m' mawon-nan-bwa abitan-fèy
Pòv malere restavèk bòn gason lakou pòtè pòtfè
Ou desann konfonn moùn ak fatrak'ap sal oto ou
Ou chase moùn detwi moùn kòm akrekre vye kokorat
Estòp !
Pou libète egalite pou Desali Petyon pou Nou
… Nèg reklame Grad minimòm pou noutout !
( Plofil 3,2,1, p. 138 )

Bibliyografi :
1- Anglade, Pierre , Inventaire étymologique des termes créoles des caraïbes d'origine africaine, 1998
2- Guédou,Georges A.G., 1985, Xó et gbè, Langage et Culture chez les Fon (Bénin)
3- Hyppolite, Michel-Ange, Istwa pwezi kreyòl , 2004
4- Sachnine, Michka, Dictionnaire usuel Yorùbá - Français, 1997

(nòt redaksyon an : *atis ki ap chante lomeyans se pa vyann kochon fri)