Koze sou lang kreyòl

Istwa lang kreyòl

Nan tan lontan, anvan panyòl ak franse te vini nan peyi a, te gen Endyen. Se te yon pèp pezib ki pa t janm gen pwoblèm, sitou nan fason senp yo te konn viv la.

Lè Ayiti Toma pèdi dwa granmoun li, soti XVe syèk rive nan kòmansman XIXe syèk genyen yon bann chanjman ki te fèt nan peyi a. Konsa, nou vin jwenn pèp la pa menm. Moun nwa, milat ak kèk blan ranplase premye popilasyon peyi a. Chanjman sa a mennen tou chanjman mwayen kominikasyon. Nou vin pale kreyòl ak franse.

Ki kote lang kreyòl la soti?

Lasyans di depi nan yon kominote, yon peyi, nou genyen divès gwoup moun ki pale lang diferan, pwoblèm pou youn konprann lòt poze. Konsa kondisyon lavi moun yo, relasyon youn genyen ak lòt pral fòse yo kreye yon mwayen kominikasyon pou rezoud pwoblèm kominikasyon sa a.

Se sa ki te rive Sendomeng, pandan franse t'ap dirije nou. Zanzèt nou yo te soti an Afrik men tout pa t pale menm lang, paske yo pa t moun menm peyi. Konsa, lòt jenerasyon an, kidonk pitit granpapa nou yo ki te fèt nan koloni an te chache rezoud pwoblèm sa a nan melanje lang Blan an (franse) avèk lang papa ak manman nou pou ba nou lang ayisyen an. Kòm lang sa a fèt nan koloni Sendomeng  yo rele li Kreyòl. Se poutèt sa nou jwenn lang kreyòl, an jeneral, nan peyi kote ki te genyen kolonizasyon : franse, angle, pòtigè, olandè oswa panyòl.

Sitiyasyon lang kreyòl la

Lang kreyòl la pase anpil peripesi anba men Ayisyen ki ta dwe defann li. Rezon an se pwoblèm esklavaj la. Lontan, sou tan lakoloni, yo te konn mare nou nan chenn, yo te konn fè nou konprann nou se bèt. Tout sa nou fè, tou sa nou kreye, tou sa ki sot anndan nannan nou pa bon. Yo te ban nou lòd swiv yon sèl modèl, pa mèt la.

Jounen jodi a, apre anpil batay nou mete mèt yo deyò, men esklavaj la kontinye paske chenn yo sot nan men nou men kanta pou tèt nou, sèvo nou, sa makònen ak chenn nan toujou. Sa fè pou jis kounye a relijyon zanzèt yo se pa relijyon, se zafè djab ; yon moun nwa se chabon dife, li lèd, li nwè ; Kreyòl pa lang , se yon dyalèk, se yon patwa..

Lang kreyòl la tann 183 ane anvan manman lwa peyi a rekonèt li se youn nan lang ofisyèl peyi a. Poutan 85% moun ki ap viv anndan peyi a se kreyòl sèlman yo konprann.

Jis kounye a, Lekòl se yon batay. Malgre tout moun ki ap prepare oswa responsab pwogram lekòl konnen yon timoun pa dwe aprann nan yon lang li pa pale, lekòl kontinye fèt an franse san yo pa aplike refòm sistèm edikasyon an ki mande pou lekòl la fèt nan 2 lang ofisyèl yo.

Nan administrasyon Leta, Biznis prive, yo pa ko respekte dwa  tout Ayisyen genyen pou li jwenn sèvis nan lang  li konprann pi byen an. Konsa li pa ra pou ou parèt nan yon biwo epi pou tonbe sou yon konvèsasyon konsa :

X : Bonjou, m ta renmen pale ak mesye Jan Wobè Ilè.

Y : Monsieur Hilaire est occupé, vous voulez lui laisser un message ?

X : Bò ki lè l’ap fini ?

Y : Je ne sais pas. Il est en réunion. Si vous voulez l’attendre, mettez-vous là-bas.

Pou laprès menm, malgre gen anpil jefò ki fèt bò kote kèk jounalis nan yon seri estasyon radyo ak televizyon, moun gen anpil difikilte pafwa pou konprann sa y’ap di oswa de ki sa y’ap pale.

Ki sa pou nou konnen ?

Yon lang pa devlope san pèp, san kominote kote yo itilize lang sa a. Lang nan la pou montre nivo devlopman pèp la, se glas kote moun gade epitou konprann mès, koutim, kilti yon pèp. Lang kreyòl nou an sèvi pou tradui reyalite lòt peyi.

Depi lontan gen anpil inivèsite peyi Etazini ki ap fè rechèch sou kreyòl, sitou kreyòl ayisyen piske nou se sèl peyi kote lang kreyòl la ofisyèl. Rechèch sa yo chita sou dekripsyon tout branch lang nan epi fè konparezon avèk lòt lang; angle paregzanp kote gramè li rankontre kèk kote avèk pa kreyòl la.

Ayisyen ki ap viv nan dyaspora a fòme asosyasyon pou ekri, pibliye, bay enfòmasyon an kreyòl epi sou kreyòl kit se sou papye, kit se sou entènèt.

Pou fini, n’ap di : "lang se yon mwayen kominikasyon". Premye lang yon moun se pi bon zam li genyen nan men li pou batay avèk lavi a. Lang kreyòl la pa bare devlopman peyi d Ayiti, li se sèlman wout Ayisyen ap itilize pou li devlope. Men èske nou menm, Ayisyen nou vle devlope ?

Serge Sylvestre

Anseyan Kreyòl

Pòtoprens, Ayiti